Lập bản đồ địa hình và chiến lược quản lý, điều tiết thủy văn cho khu bảo tồn sinh thái đồng tháp mười

Khu bảo tồn sinh thái Đồng Tháp Mười (KBTĐTM) tọa lạc trên địa bàn xã Thạnh Tân, huyện Tân Phước, tỉnh Tiền Giang, được thành lập theo Quyết định số 815/QĐ-UBND của UBND tỉnh Tiền Giang ngày 22/03/2000 với tổng diện tích của khu bảo tồn là 106,82ha. Đến năm 2014, UBND tỉnh Tiền Giang ban hành quyết định số 2368/QĐ-UBND về việc kiện toàn chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, tổ chức bộ máy và biên chế của Ban Quản lý KBTDTM trực thuộc Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Tiền Giang. Theo đó, Khu bảo tồn được thành lập với mục tiêu bảo vệ hệ sinh thái rừng Tràm ngập nước chua phèn đặc trưng, từ đó tạo môi trường sống ổn định cho các loài động thực vật hoang dã. Nhiệm vụ của Khu bảo tồn phải tổ chức triển khai thực hiện các chương trình, dự án quản lý, bảo vệ, bảo tồn, khôi phục hệ sinh thái rừng tràm, phối hợp với các đơn vị có liên quan để tuyên truyền nâng cáo nhận thức cộng đồng về công tác bảo tồn. Theo Khu bảo tồn sinh thái Đồng Tháp Mười (2021), Khu bảo tồn là nhà của 57 loài chim, 12 loài thú, 27 loài bò sát, 20 loài cá và hơn 109 loài thực vật đặc trưng của hệ sinh thái đất phèn ngập nước. Trong đó, có 23 loài động vật thuộc nhóm nguy cấp, quý, hiếm như Rái cá vuốt bé, Mèo cá, Mèo rừng, Cầy hương, Cò lạo Ấn độ, Già đẫy, Cốc đế, Cổ rắn, v.v. Theo Buckton và ctv. (1999), KBTĐTM là nơi gìn giữ được hệ sinh thái đất phèn ngập nước đặc trưng, một trong những sinh cảnh điển hình của vùng Đồng Tháp Mười ngày xưa.

Trước đây, khu vực giáp ranh với KBT ở phía Bắc, Nam và Đông được quy hoạch là vùng đệm trồng rừng tràm và giao cho người dân quản lý. Tuy nhiên, những năm gần đây, dưới các áp lực phát triển kinh tế, hơn 70% người dân xung quanh đã chặt bỏ tràm để chuyển sang các mô hình canh tác nông nghiệp (như trồng khóm, lúa, cây ăn trái) theo hình thức thâm canh (Hiền & Giang, 2013). Sự mất đi diện tích lớn sinh cảnh vùng đệm đã gây tác động không nhỏ đến Khu bảo tồn. Bên cạnh đó, việc canh tác thâm canh có thể gây ra ô nhiễm nguồn nước mặt nghiêm trọng do sử dụng nhiều hóa chất nông nghiệp. Nguồn nước ô nhiễm này kết nối trực tiếp với khu bảo tồn, tạo ra nhiều rủi ro cho hệ sinh thái vùng lõi của khu bảo tồn.

Quản lí thủy văn là yếu tố cốt lõi trong quản lí bền vững hệ sinh thái đất ngập nước (Helmschrot, 2016). Tuy nhiên, qua hơn 20 năm hình thành và phát triển nhưng các dữ liệu quan trọng (như dữ liệu về đa dạng sinh học, chất lượng đất nước, các bản đồ cao trình, thảm thực vật,…) làm cơ sở để giúp Ban quản lí KBTĐTM thực hiện kiểm soát thủy văn hợp lý vẫn còn rất hạn chế. Do đó, dự án đã hỗ trợ xây dựng bản đồ cao trình, bản đồ thủy văn và bản đồ thảm thực vật cho KBT, tạo cơ sở dữ liệu bản đồ số quan trọng cho KBT để làm nền tảng xây dựng các kế hoạch quản lý và phát triển trong tương lai. Ngoài ra, dự án cũng đề xuất các hành động cần thiết để khôi phục hệ sinh thái đặc trưng của KBT giúp khôi phục đa dạng sinh học cho KBT.